Настройки
Настройки шрифта
PT Sans
Times New Roman
Размер шрифта
A
A
A
Межбуквенное расстояние
Стандартное
Увеличенное
Большое
Цветовая схема
Чорным
по белым
Белым
па сінім
Гродзенскі абласны
выканаўчы камітэт

Смаргонскі раён

11 кастрычніка 2003 г. раённы цэнтр, горад Смаргонь (старажытныя назвы Смургоні, Смаргоні), адзначыў свае 500-годдзе. За гэты час ён быў сведкам і ўдзельнікам розных гістарычных падзей. 20 жніўня 1609 г. у мястэчку начаваў Жыгімонт ІІІ, які ішоў у паход на Маскву. У чэрвені 1655 г. падчас вайны Масковіі з Рэччу Паспалітай тут была стаўка маскоўскага цара Аляксея Міхайлавіча, а ў Паўночную вайну, у лютым—сакавіку 1708 г., — стаўка шведскага караля Карла ХІІ, да якога прыязджаў вялікі князь літоўскі і кароль польскі Станіслаў Ляшчынскі. 6 снежня 1812 г. у Смаргоні быў Напалеон, які збег ад сваёй арміі, а на наступны дзень авангард рускіх войск пад камандаваннем П.В.Чычагава захапіў тут у палон 3 тысячы французаў і 25 гармат. Адну ноч у снежні 1812 г. адпачываў у мястэчку і М.І.Кутузаў.

З гісторыі Смаргоні можна прыгадаць яшчэ некалькі цікавых фактаў. У ХVІІ ст. Радзівілы заснавалі «Смаргонскую акадэмію — школу дрэсіроўшчыкаў мядзведзяў і малпаў. Да канца ХVІІІ ст. хадзілі на заробкі павадыры з вучонымі звярамі па кірмашах Беларусі, Расіі, Венгрыі, Германіі і іншых краін. У ХVІІ—ХІХ стст. славіліся смаргонскія абаранкі (абаржанкі, абваранкі, смаргонкі).

У 1873 г. праз Смаргонь прайшла Лібава-Роменская чыгунка. А ў 1904 г. мястэчка атрымала статус горада.

У 1901—1904 гг. у Смаргоні адбылося больш за 30 стачак рабочых. У студзені 1905 г. тут была праведзена самая буйная ў Беларусі забастоўка салідарнасці з рабочымі Пецярбурга. У гады Першай сусветнай вайны з верасня 1915 па люты 1918 г. фронт праходзіў па лініі Вішнёва—Крэва—Смаргонь—возера Вішнеўскае—Паставы. 19 чэрвеня 1916 г. пад Смаргонню немцы ўпершыню правялі газавую атаку па пазіцыях 26-га рускага армейскага корпуса (сведкамі былі М.Зошчанка, В.Катаеў). 4 снежня 1917 г. у Солах была заключана дамова аб перамір’і на Заходнім фронце. У Вялікую Айчынную вайну фашысты загубілі ў горадзе і раёне 3896 чалавек.

Яшчэ тры памятныя мясціны ёсць на Смаргоншчыне: Крэва, Залессе і Кушляны. З ХІІІ ст. Крэва было сталіцай гістарычнай зямлі Нальшаны (Нальшчаны). Нальшанскі князь Даўмонт у 1263 г. забіў Міндоўга і збег у Пскоў, а Нальшаны былі заваяваны навагародскім князем Войшалкам і ўключаны ў склад Вялікага княства Літоўскага. Даўмонт ужо ніколі не ўбачыў радзімы, а яго сын ад шлюбу з унучкай Аляксандра Неўскага Марыяй стаў вядомым ваяром Давыдам Гарадзенскім. Крэва з пачатку ХІV ст. было цэнтрам удзельнага княства. Тады ж пабудавалі і Крэўскі замак, рэшткі якога захаваліся да нашага часу. Кажуць, што познім вечарам можна ўбачыць там прывід панны з сабачкам (адну з тых жанчын, якіх замуравалі ў замкавых сценах) або абрысы постацей забойцаў князя Кейстута. 14 жніўня 1385 г. у замку заключылі Крэўскую унію, у выніку якой быў створаны дзяржаўны саюз Вялікага княства Літоўскага і Кароны Польскай, а князь Ягайла стаў польскім каралём, ажаніўшыся з каралевай Ядвігай. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1565—1566 гг. Крэва ўвайшло ў склад Ашмянскага павета. З гэтага часу па 1569 г. старастам Крэва быў князь Андрэй Курбскі-Яраслаўскі. У ХVІІ—ХVІІІ стст. яно мела герб, магдэбургскае права, канчаткова скасаванае з далучэннем да Расійскай імперыі, калі Крэва стала казённым мястэчкам. Крэўскі замак у ХVІІІ ст. быў яшчэ ў добрым стане, але Першая сусветная вайна нанесла яму значныя пашкоджанні.

У Залессі (“паўночных Афінах”) з 1802 па 1822 г. жыў грамадска-палітычны дзеяч, музыкант і кампазітар Міхал Клеафас Агінскі. Менавіта тут ён у 1794 г. напісаў свой знакаміты паланез ля-мінор, калі развітваўся з радзімай. Захаваўся сядзібна-паркавы комплекс, які складаецца сёння з палаца ХІХ ст., будынка аранжарэі, капліцы, гаспадарчых пабудоў, става, парку. У парку ляжаць два камяні, прысвечаныя настаўніку Агінскага Жану Ралею і “Ценям Касцюшкі”. З 2000 г. комплекс належыць Дзяржаўнаму музею гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь. Распрацаваны праект яго рэстаўрацыі і ператварэнню ў культурна-турыстычны цэнтр.

У Кушлянах прайшло дзяцінства выдатнага беларускага паэта і публіцыста Францішка Багушэвіча. Ад сядзібы, дзе ён рос, застаўся толькі падмурак. Захаваўся дом 1896 г., у якім Багушэвіч пражыў апошнія тры гады свайго жыцця. Зараз тут размясціўся музей. Вакол яго парк, дзе яшчэ нядаўна раслі Багушэвічавы дубы (пад адным з іх паэт вырошчваў баравікі). Стаіць і каплічка, пабудаваная Багушэвічам і сялянамі ў знак пратэсту супраць прымусовага пераводу беларусаў-католікаў у праваслаўе. Недалёка ад сядзібы ляжыць валун, на якім у 1900 г. сябры і члены сям’і зрабілі надпіс: “Памяці Мацея Бурачка” (пад такім прозвішчам Багушэвіч выдаў свой першы зборнік вершаў і апавяданне “Тралялёначка”). У 1983 г. удзячныя кушлянцы пасадзілі вакол каменя 60 дубкоў — столькі год пражыў пясняр.

На тэрыторыі раёна знаходзяцца храмы розных хрысціянскіх канфесій. Касцёлы ёсць у Смаргоні (сярэдзіна ХVІ ст.), вёсках Вішнёва (1811), Войстам (1911), Данюшава (1809), Нястанішкі, Солы (1905—1934), капліца ў в. Алянец (ХІХ ст.). Цэрквы стаяць у вёсках Выгаляненты (ХІХ ст.), Вялікія Шылавічы, Кеўлы (1882, 1862), Крэва (1854), Міхневічы (1866). Рэшткі царквы былога базыліянскага кляштара ХVІІІ ст. захаваліся ў Суцькаве. Кальвінскія зборы знаходзяцца ў Смаргоні (1553) і Жодзішках (1-ая палова ХVІІ ст.).

Праславілі Смаргоншчыну выдатныя асобы. У былым маёнтку Тупальшчына нарадзіўся публіцыст Ю.Бакшанскі. У 1847 г. ён напісаў “Адозву да смаргонскіх сялян” з заклікам да пратэсту, удзельнічаў у паўстанні 1863 г. У Дабраўлянах А.Гюнтэр сабраў у капліцы калекцыю зброі і амуніцыі ХІІІ—ХІХ стст., а таксама стварыў музей народнага побыту. У вёсцы Вётхава нарадзіўся беларускі фалькларыст, літаратуразнавец, краязнавец А.Ліс, у Смаргоні — беларускі харавы дырыжор, педагог, народны артыст Беларусі і СССР В.Роўда. Памяць аб сабе пакінуў арганізатар і кіраўнік Смаргонскага цымбальнага аркестра А.Дзяруга.